Klasztor trzebnicki został ufundowany 22 listopada 1202 roku przez Henryka Brodatego i jego żonę Jadwigę, którzy 13 stycznia 1203 sprowadzili do klasztoru pierwsze mniszki z Brambergu, z benedyktyńskiego klasztoru św. Teodora. W roku 1218 r. mniszki te przyjęły regułę cysterską. Uroczyste poświęcenie kościoła klasztornego miało miejsce 25 sierpnia 1219 r.
Opactwo Cysterek w Trzebnicy jest silnie związane z postacią św. Jadwigi. Gdy Gertrudę, córkę pary książęcej, wybrano na drugą w historii konwentu opatkę, św. Jadwiga często odwiedzała klasztor, a w 1238 roku, po śmierci męża Henryka Brodatego, na stałe zamieszkała w klasztorze nie składając jednak ślubów zakonnych, co pozwoliło jej dysponować swym majątkiem i prowadzić zakrojone na szeroką skalę akcje charytatywne.
Księżna Jadwiga zmarła w trzebnickim klasztorze 14 października 1243 r. w opinii świętości. W 1267 r. została kanonizowana. Ciało świętej spoczywa w sarkofagu w gotyckiej kaplicy bazyliki.
11 marca 2020 roku. podczas prac badawczych i konserwatorskich prowadzonych przy sarkofagu św. Jadwigi zostały odkryte doczesne szczątki Księżnej Śląska. Zgodnie z zapisem na ołowianej tabliczce mała srebrna urna z relikwiami świętej została złożona w sarkofagu w 1679 roku i przeniesiona w 1764 roku na miejsce, w którym ja odkryto.
W 1810 r. w całych Prusach, do których wówczas należała ziemia trzebnicka, przeprowadzono sekularyzację dóbr zakonnych. Cysterki musiały opuścić klasztor; cenne wyposażenie klasztoru zostało przewiezione do Wrocławia.
W 1818 r. należący do klasztoru kościół przekształcono w świątynię parafialną.
Na przestrzeni kolejnych 50 lat klasztor był niszczony. Urządzono w nim fabrykę sukna, lazaret oraz mieszkania dla pracowników.
Od 1861 roku klasztorem opiekują się Siostry Boromeuszki; prowadzą w nim dzieła miłosierdzia i wykonują konieczne prace remontowe niezbędne dla zachowania dziedzictwa kulturowego jednego z najcenniejszych obiektów w kraju.
W latach 1870-1891 wspólnie z Joanitami, którzy utworzyli i prowadzili w południowej części klasztoru szpital.
W 1889 r. pozostałą część obiektu zakupiły siostry. Rycerze Maltańscy przekazali swoją część Zgromadzeniu Sióstr Boromeuszek, które prowadziło szpital w klasztorze, nieprzerwanie, do 1945 roku , tj. do czasu przejęcia przez Państwo Polskie. Siostry pracowały w szpitalu do końca jego funkcjonowania w klasztorze.
To właśnie w tym szpitalu, w dniu 21 października 1971 roku, została wykonana pierwsza w Polsce i w Europie udana operacja replantacji ręki. W skład zespołu operacyjnego prof. Ryszarda Kocięby, który podjął się tej operacji, wchodziły również trzy siostry boromeuszki – pielęgniarki.
Pod koniec lat 80. XX w., z powodu zachwiania gospodarki wodnej spowodowanej zlikwidowaniem stawów znajdujących się w sąsiedztwie klasztoru, osiadło południowe skrzydło, w którym mieścił się szpital. Szpital został przeniesiony do obiektów przy ul Prusickiej w Trzebnicy, a siostry rozpoczęły ratowanie klasztoru przed katastrofą budowlaną. Dzięki pomocy pomocy Fundacji Polsko-Niemieckiej oraz innych Dobrodziejów klasztoru zostały wykonane skomplikowane prace stabilizacyjne. Południowe skrzydło klasztoru i przyległe części skrzydła zachodniego i wschodniego zostało posadowione na 600 palach cementowo-piaskowych o średnicy 80 cm i długości 16 m.
Po zakończeniu prac stabilizacyjnych siostry wykonały remont zniszczonych pomieszczeń poszpitalnych i w 1995 r otworzyły Zakład Opiekuńczo Leczniczy dla Dorosłych, który prowadzą do dzisiaj.
Link na stronę: Centrum Pod Wezwaniem Świętej Jadwigi Śląskiej
W 1943 roku Kościół p.w. św. Barłomieja Apostoła i św. Jadwigi podniesiono do rangi Bazyliki Mniejszej.
Od 1945 r. Bazyliką opiekują się Ojcowie Salwatorianie.
W 2007 r. erygowano w Trzebnicy Międzynarodowe Sanktuarium św. Jadwigi Śląskiej.
Rozporządzeniem Prezydenta RP. z dnia 4 lipca 2014 r. Zespół dawnego opactwa cysterek w Trzebnicy został uznamy za Pomnik Historii.
W skład zespołu dawnego opactwa cysterek wchodzi kościół klasztorny (bazylika) i klasztor wraz z areałem otoczonym murem oraz budynkami pomocniczymi, a także dziedziniec przed głównym wejściem do bazyliki i klasztoru, z pomnikiem św. Jana Nepomucena.
Kościół św. Bartłomieja Apostoła i św. Jadwigi
Kościół został wzniesiony ok.1203-1219 r. (zdaniem części badaczy w latach 1203-1241). Zgodnie z regułą cysterską był bezwieżową bazyliką, którą w późniejszych latach przebudowano i rozbudowano.
W 1268 r. po kanonizacji św. Jadwigi (1267) na miejscu rozebranej kaplicy św. Piotra wzniesiono gotycką kaplicę, w której złożono ciało świętej.
Fundatorami kaplicy, pierwszej gotyckiej budowli na ówczesnych ziemiach polskich, była córka książęcej pary – ksieni Gertruda oraz ich wnuk Władysław – książę wrocławski i arcybiskup Salzburga.
Wzniesiona po południowej stronie prezbiterium kaplica stanowiła zaczątek niezrealizowanej przebudowy części prezbiterialnej kościoła. Murowana z cegły (otynkowana), zamknięta poligonalnie, ma trzy przęsła sklepione krzyżowo-żebrowo, roślinne zworniki i kapitele służek, obustronnie rozglifione okna z maswerkami. Z zewnątrz smukłe przypory, w ścianie północnej świadectwa niezrealizowanego projektu gotyckiej przebudowy kościoła – m.in. zamurowane triforium, które miało łączyć kaplicę z przedłużonym prezbiterium.
Pośrodku kaplicy stoi kolumnowy pomnik nagrobny św. Jadwigi, z czarnego i różowego marmuru wykonany latach 1679-1680 z inicjatywy cysterki ksieni Katarzyny Pawłowskiej z Wierzbna, przez małopolskiego kamieniarza Marcina Bielawskiego. Pod drewnianym baldachimem (figura św. Michała Archanioła i aniołki z herbami św. Jadwigi i fundatorki, ksieni Pawłowskiej) alabastrowa, półleżąca figura św. Jadwigi wsparta jest na ozdobnym wałku paradnego łoża. Rzeźby te wykonał ok. 1750-1751 rzeźbiarz Franz Joseph Mangoldt.
W latach 1741-1789 nastąpiła barokizacja kościoła, w okresie rządów ksień Małgorzaty Ostrowskiej i Bernardy Paczyńskiej, która ufundowała wieżę zachodnią (1789 – architekt Gottlieb Daene).
Kościół jest trójnawową bazyliką z transeptem. Wymurowany został na planie krzyża łacińskiego z prezbiterium zamkniętym absydą, z granitu (część wschodnia) i piaskowca (część zachodnia), otynkowany, ze skośnymi przyporami (ok. 1720). Jego długość wynosi 80 m (łącznie z kaplicą św. Jadwigi), szerokość korpusu nawowego – 23 m, transept – 31 m. Oś kościoła zamyka zachodnia wieża. Nad nawami znajdują się sklepienia krzyżowo-żebrowe, nad nawą główną – sześciodzielne.
W kościele zachowały się kamienne detale architektoniczne z okresu średniowiecza – m.in. bazy, kapitele, zworniki, służki – oraz trzy portale z płaskorzeźbami w tympanonach: w ścianie fasady – późnoromański (1218-1230), przysłonięty później dostawioną wieżą, odsłonięty w 1935 r., przedstawiający Dawida grającego na harfie i Betsabe ze służącą; w północnej ścianie transeptu – późnoromański (ok.1250), przedstawiający Matkę Bożą z Dzieciątkiem i adorującymi aniołami; między kaplicą pw. św. Jadwigi a prezbiterium – wczesnogotycki (ok. 1290), przedstawiający sceny ukrzyżowania Chrystusa i koronacji NMP.
Pod prezbiterium znajduje się krypta św. Bartłomieja Apostoła, ukończona w 1214 r., najstarsza średniowieczna część kościoła.
(Z tego samego okresu wznoszenia opactwa, zachowało się średniowieczne cellarium klasztorne z fragmentem ściany zachodniej – w północnym skrzydle klasztoru, przyległym do bazyliki).
W latach 1980-88 kryptę św. Bartłomieja Apostoła połączono z sąsiednim pomieszczeniem grzebalnym, które mieści lapidarium (m.in. romańskie przedstawienia figuralne).
W tym samym czasie w wirydarzu północnym klasztoru odkryte zostały relikty średniowiecznej budowli z piecem typu hypocaustum.
Obecny wystrój kościoła to dzieło najwybitniejszych artystów doby baroku na Śląsku: rzeźbiarza Franza Josepha Mangoldta, malarzy Philipa Christiana Bentuma i Michaela Leopolda Willmanna oraz grona doskonałych w swym kunszcie rzemieślników. Dopełnieniem wystroju wnętrza nawy głównej kościoła jest jedyny na terenie Polski secesyjny prospekt organowy projektu Hansa Poelziga.
Pocysterski klasztor Sióstr Boromeuszek
Barokowy klasztor, dwukrotnie większy od pierwotnego – średniowiecznego (1202-1218), został wzniesiony w latach 1697-1726 za panowania ksień: Pawłowskiej, Kopidlańskiej i Biernackiej, pod kierunkiem budowniczego Johanna Georga Kalckbrennera.
Imponujący, dwukondygnacyjny obiekt, kryty dachami dwuspadowymi z lukarnami, założono na planie prostokąta (pięć skrzydeł otaczają dwa wirydarze) o wymiarach 115×88 m.
Budynek posiada konstrukcję murowaną w układzie dwutraktowym (na poziomie pierwszego piętra skrzydła wschodniego i środkowego – w układzie trójtraktowym), wnętrza o sklepieniach kolebkowych i klasztornych. Zachodnie skrzydło klasztoru domykają dwa narożne, trzykondygnacyjne pawilony, kryte dachami namiotowymi z latarniami (1710).
Elewacje budynku artykułowane są parami pilastrów korynckich wielkiego porządku, stojących na wysokim cokole parteru.
W płycinach nad- i międzyokiennych umieszczono kwiatowe zwisy i girlandy. Oś elewacji zachodniej podkreśla pseudoryzalit zwieńczony szczytem z wolutowymi spływami.
W skrzydle północnym pocysterskiego klasztoru, na poziomie piwnic, zachowała się cześć najstarszej średniowiecznej budowli- cellarium klasztorne z fragmentem elewacji zachodniej.
Na poziomie parteru klasztoru, w skrzydle wschodnim, zachował się dawny refektarz cysterek – obecnie sala Marii.
W oratorium, na parterze skrzydła północnego klasztoru, przylegającego do południowej nawy bazyliki, znajduje się cenne wyposażenie, m.in. figura św. Jadwigi z XV w. i obraz Jezusa cierniem koronowanego z XVI w. oraz dzieła Bruno Tschötschela. Przed kaplicą, na ścianie krużganka, płaskorzeźba z XVI w. – Matka Boża z Dzieciątkiem.
Na ścianach krużganka środkowego klasztoru wyeksponowano serię 6 obrazów ukazujących życie i cuda św. Bernarda z Clairvaux, datowane na 1770 rok – malarz Franciszek Antoni Felder.
W kapitularzu cysterek – na poziomie pierwszego piętra w południowej wieży klasztoru, obecnie małej kaplicy klasztornej Boromeuszek – znajduje się ołtarz i stacje Drogi Krzyżowej z lat 30. XX wieku autorstwa rzeźbiarza Bruno Tschötschela.
Na pierwszym piętrze skrzydła północnego klasztoru, w roku 2002, w 800. rocznicę fundacji klasztoru Siostry Boromeuszki otworzyły w klasztorze Muzeum Klasztorne. W pięciu salach muzealnych wyeksponowane zostały bogate zbiory sztuki kościelnej, od renesansu do czasów współczesnych, oraz przedmioty związane z działalnością mniszek cysterek i sióstr boromeuszek.
W wirydarzu północnym klasztoru, w latach 90 XX wieku zostały wyeksponowane relikty średniowiecznego klasztoru: piec grzewczy typu hypocaustum oraz miejsce upamiętniające lokalizację dawnej celi św. Jadwigi. Oś dziedzińca wieńczy kamienna figura św. Jadwigi Śląskiej, wzniesiona przez siostry boromeuszki w 1894 roku.
W grudniu 2010 roku została powołana Fundacja dla Ratowania Klasztoru św. Jadwigi Śląskiej” „By służyć”, która wpiera Zgromadzenie w wykonywaniu koniecznych prac remontowo – konserwatorskich i budowlanych, pozyskiwaniu środków i realizacji Projektów, promowaniu dziedzictwa kulturowego klasztoru oraz organizowaniu wydarzeń kulturalno – edukacyjnych.
Z inicjatywy Fundacji , w 2015 roku, przeprowadzone zostały badania architektoniczne i archeologiczne w pomieszczeniu piwnic klasztoru przyległym do bazyliki. Naukowcy wrocławscy prof. Ewa Łużyniecka oraz dr Paweł Konczewski potwierdziłi zachowanie najstarszej części klasztoru – średniowiecznego cellarium ze słupem kamiennym i gurtami oraz dwóch średniowiecznych ścian, z której jedna stanowiła fragment zachodniej elewacji pierwotnej, romańskiej budowli.
W roku 2019, przez dużym otwarciem klasztoru wieńczącym olbrzymi Projekt konserwacji i rewitalizacji wnętrz klasztornych, po 200. latach „wygnania”, do klasztoru wróciło 13. barokowych portretów Opatek/Ksień Cysterek wpisanych do rejestru zabytków.
W 2020 roku klasztor sióstr boromeuszek został wyróżniony w ogólnopolskim konkursie i otrzymał tytuł: ZABYTEK ZADABANY.
Klasztor nowych możliwości
Klasztor sióstr boromeuszek w Trzebnicy jest otwarty dla turystów i pielgrzymów codziennie za wyjątkiem poniedziałków, w godzinach od 11.00 do 19.00.
Z przewodnikiem można zwiedzić Muzeum Klasztorne Sióstr Boromeuszek oraz klasztor.
W klasztorze działa Kawiarnia „U św. Jadwigi”. Dla Gości otwarta jest duża kaplica klasztorna sąsiadująca z południową nawą bazyliki.
W sala i krużgankach klasztornych odbywają się liczne wydarzenia, w tym wystawy artystyczne, koncerty, warsztaty, spotkania.
Na turystów czekają wyremontowane, klimatyczne Pokoje Świętej Jadwigi.
Pełna oferta klasztoru: https://boromeuszki.pl/
SERDECZNIE ZAPRASZAMY!
Opracowała: Krystyna Klamińska
Źródło ilustracji: Łódzka Biblioteka Cyfrowa/fotopolska.eu
